Gemeente Neder-Betuwe in de Tweede Wereldoorlog

Op 28 augustus 1939 werd de algemene Mobilisatie bekend gemaakt; de Duitse troepen vielen ons land binnen op 10 mei 1940 en het zou tot 5 mei 1945 duren voordat het hele land weer was bevrijd. De oorlogsjaren betekenden een zware tijd voor de bevolking van de dorpen die nu in de gemeente Neder-Betuwe liggen.

Informatie over oorlog en monumenten in

Stelling in gereedheid

Veel militairen vochten in mei 1940 tegen een overmacht van Duitse troepen met het doel onze vrijheid te verdedigen. Ook de vijf jaren daarna waren veel militairen en burgers bereid om zich te verzetten tegen de vijandelijke onderdrukking. In september 1939 kwamen de eerste Nederlandse militairen in de Betuwe en wel van de 44 Regiment Infanterie (R.I.) en 46 R.I. om de Betuwse stelling in staat van verdediging te brengen. Deze stelling liep vanaf de Spees (PDF, 8,4 kb), ten zuiden van de Grebbeberg, in de richting van Ochten.

Inkwartiering

In de plaatsen van onze gemeente werden veel Nederlandse militairen ingekwartierd in scholen, schuren, boerderijen en menig woonhuis. Hun werk bestond uit het rooien van boomgaarden om schootsveld te verkrijgen, het graven van tankgrachten en het aanleggen van stellingen. In die tijd van grote werkloosheid kon ook menig burger komen werken om zo wat geld te verdienen. Na negen maanden arbeid was een groot gedeelte van die stellingen gereed.

De aanval

In de vroege morgen van 10 mei 1940 vielen om 03.00 uur de Duitsers ons land binnen. Zwaar werd er gevochten in verschillende plaatsen binnen Nederland, maar zeer zwaar waren de gevechten rond de Grebbeberg, waar de Duitse troepen doorbraken. Menig dorpsgenoot was daar gelegerd als militair en verschillenden zijn er gesneuveld.

Evacuatie

Ook in de Betuwe vonden zware gevechten plaats. De bevolking uit onze gemeente moest evacueren omdat de linie door onze gemeente liep. Dit gebeurde met aken. Met deze boten ging men via de Waal en de Rijn naar de omgeving van Rotterdam en Sliedrecht.

Capitulatie

Na vijf dagen strijd en nadat de Duitsers Rotterdam hadden gebombardeerd, capituleerde het Nederlandse leger. De bevolking kon weer naar huis. De schade aan de huizen was gering. Wel was in Opheusden de toren van de Nederlandse Hervormde Kerk opgeblazen door Nederlandse militairen om te voorkomen dat de Duitsers de toren als uitkijkpost zouden gaan gebruiken.

Vijandige maatregelen

Spoedig na de bezetting namen de Duitsers diverse maatregelen. Die bestonden onder meer uit het overbrengen van Joden naar concentratiekampen. Ook mensen die het met de bezetter niet eens waren, werden opgesloten. Een groot aantal jonge jongens werd gedwongen om in de Duitse oorlogsindustrie te gaan werken, de zogenoemde 'Arbeidseinsatz'. Ook onze inwoners ontkwamen hier niet aan.

Luchtgevechten

Engelse en Amerikaanse vliegtuigen vlogen dag en nacht over ons land om de Duitse industriesteden te bombarderen. Menig luchtgevecht werd boven de Betuwe uitgevochten en kostte verliezen aan beide zijden. Er stond de doodstraf op het redden of het verzorgen van een geallieerde piloot. Toch was hiervoor bij menigeen de moed.

Geallieerde troepen

Na de landing in Frankrijk, Normandië, op 6 juni 1944, volgde een snelle opmars van geallieerde troepen richting Nederland. Een tweede grote militaire operatie, genaamd 'Market Garden', werd in onze omgeving uitgevoerd. Bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem waren luchtlandingen met het doel Nederland snel te bevrijden. Hierdoor vonden vele gevechtshandelingen plaats boven onze gemeente en menig vliegtuig werd bij onze gemeente neergeschoten. Ook toen de eerste Engelse gevechtswagens in Opheusden en Dodewaard binnen kwamen, op 23 september 1944, ging dit weer gepaard met verliezen onder zowel militairen als burgers.

Opnieuw evacuatie

Begin oktober werden de Engelse troepen afgelost door de Amerikaanse parachutisten van de 101ste Airborne Divisie en zware gevechten braken los. De burgers in deze omgeving moesten voor de tweede maal evacueren. Een gedeelte van de dorpen Dodewaard en Opheusden ging naar bevrijd gebied in Brabant en België. Inwoners van de andere helft van Opheusden en Dodewaard en die van Kesteren, Ochten, Echteld en IJzendoorn moesten evacueren richting Zoelen, Maurik en Eck en Wiel. Later kwamen ook veel families terecht in de provincies Utrecht en Friesland. In die periode werden ook veel jongens en mannen gedwongen om in de stellingen te werken waarbij ook nog enkele inwoners omkwamen.

Operatie 'Ooievaar'

In december 1944 lieten de Duitsers de Rijndijk bij Driel springen zodat de Betuwe in de winter van 1944-1945 onder water kwam te staan. Het werd de operatie 'Ooievaar' genoemd. De reden hiervoor was, dat de Engelsen dan niet verder zouden oprukken. Deze onderwaterzetting had veel gevolgen voor de burgers en het achtergebleven vee. In die periode ontstond in onze gemeente een soort niemandsland en menige Duitse en Engelse patrouilles kwamen hier met elkaar in gevecht wat de nodige verliezen aan beide zijden kostte.

Bevrijding

Begin april 1945 werd onze gemeente gedeeltelijk bevrijd door Canadese en Belgische troepen, waarbij ook weer menige soldaat omkwam. In mei 1945 volgde de capitulatie. Eerst werden de lichamen van de dode soldaten en het omgekomen vee begraven en de achtergebleven explosieven opgeruimd. Toen kon de bevolking terugkeren. Wat ze toen aantroffen, waren dorpen die grotendeels waren verwoest. Ook waren er nog vele veldgraven van omgekomen militairen in onze gemeente.

Diepe sporen

Ongeveer 350 geallieerden en ongeveer 1000 Duitse soldaten zijn in onze gemeente gesneuveld. Ook had elk dorp enkele tientallen burgers te betreuren die door oorlogshandelingen waren omgekomen. Het herstel van de wegen en van de dorpen zou nog tientallen jaren duren. De oorlog had bij de bevolking diepe sporen achtergelaten.

Omvang van de materiële schade

A. totaal verwoest of onherstelbaar beschadigd
B. zwaar beschadigd maar herstelbaar
C. licht beschadigd
D. onbeschadigd

  • Dodewaard:
    • A: 17%
    • B: 15%
    • C: 68%
    • D: 0%
  • Opheusden:
    • A: 27%
    • B: 33%
    • C: 40%
    • D: 0%
  • Kesteren:
    • A: 13%
    • B: 19%
    • C: 53%
    • D: 15%
  • Ochten:
    • A: 38%
    • B: 27%
    • C: 30%
    • D: 5%
  • IJzendoorn:
    • A: 7%
    • B: 18%
    • C: 72%
    • D: 3%
  • Echteld:
    • A: 6%
    • B: 6%
    • C: 60%
    • D: 28%